Các Bài Viết Về Bùi Xuân Phái Trên Internet

Phố PHÁI và Mùa Xuân Vĩnh Cửu

 

Trong kư ức của họa sĩ Bùi Thanh Phương, con trai duy nhất c̣n lại của ông, th́ danh họa Bùi Xuân Phái "có một tuổi thơ kéo dài cả đời". Không chỉ các con ông, mà rất nhiều người được sống gần Bùi Xuân Phái, đă bị ảnh hưởng ông tới mức họ nh́n bằng cái nh́n của Bùi Xuân Phái, căng đo cái đẹp bằng thước đo của ông, họ trông ông để sống, ứng xử và giữ ḿnh. Giữ trong lành cho tâm hồn, giữ tự trọng cho nghệ thuật ḿnh đeo đuổi, và giữ để giữa những thống khổ không nguội tắt đi ngọn lửa đam mê.

Họa sĩ có một người vợ rất đỗi tảo tần, hiền hậu. Bà mang cái tên b́nh dị: Nguyễn thị Sính. Gương mặt bà tỏa nét đôn hậu, mộc mạc khiến người ta ấm ḷng, cái nét khoẻ khoắn sống động, hiện lên chung thủy trong hàng trăm bức tranh của Bùi Xuân Phái. Bà Phái là người ông vẽ nhiều nhất, ông vẽ bà từ khi c̣n là một thiếu nữ, theo thời gian đến khi người bạn đời của ông đă là một bà lăo - số chân dung ông vẽ bà c̣n nhiều hơn số ảnh bà chụp. Ngay cả trong những bức kư họa của họa sĩ, mọi gương mặt phụ nữ đều thấp thoáng mang h́nh ảnh bà - như một ám ảnh trong tâm hồn về người đàn bà của đời ông, để mỗi khi đưa bút, gương mặt thương yêu và hiền hậu ấy lại hiện về.

Ông Phái lăng đăng, ông rất yêu con nhưng không biết tắm cho con, không biết cho con ăn, không biết ǵ về chuyện tiền nong hay việc nhà. Cuộc sống bấp bênh, Bùi Xuân Phái là họa sĩ tự do, thu nhập từ tranh minh họa và tranh vui không đủ mua họa phẩm. Toàn bộ gánh nặng kinh tế dồn lên vai người vợ tảo tần. Mấy chục năm làm bạn, bà chẳng dám nghĩ rồi ông sẽ nổi tiếng, bà cũng không hiểu tranh của ông. Với bà, tận tụy với chồng là một bổn phận. Cứ lặng lẽ - bà thu xếp cuộc sống cho ông, chu đáo tới từng ly cà phê sáng, từng chén rượu nhỏ lúc nào cũng có sẵn trong nhà. Năm đứa con lít nhít trứng gà trứng vịt, suốt ngày quấy nhiễu khóc lóc, nhà cửa cực kỳ bừa bộn, sơn màu vẩy lung tung... ông Phái chỉ biết vẽ và xem báo, bà Sính "hầu" chồng cũng quen và chẳng thấy khó chịu: "Từ hồi lấy nhau, chưa bao giờ ông Phái biết thổi nồi cơm. Có lần đi sơ tán, tôi vo gạo sẵn, đánh dấu vào thành nồi, dặn ông:'ông châm bếp dầu, đổ nước theo chừng này, chờ nước sôi, dùng đũa ghế, cơm cạn, hăm nhỏ lửa'. Ông rất nhiệt t́nh làm theo tất cả, nhưng chỉ quên... cho nước vào, nồi cơm thành gạo cháy khét lẹt, từ đó tôi cũng chẳng dám nhờ!".

Nhà chật, trẻ con trong nhà đùa nhau ngă oành oạch vào tranh vẽ dở và bê bết màu. Ông thường thức trắng đêm để làm, chờ các con ngủ hết ông mới căng toan dưới đất và ngồi vẽ. "Xưởng vẽ" của ông là góc nhà chỉ rộng 2 mét vuông, sau này khi cậu con trai Bùi Thanh Phương cũng vẽ cùng th́ cái "xưởng" ấy phải chia đôi, mỗi người chỉ đủ ngồi, xoay lưng là chạm nhau. Điều ấy lư giải v́ sao Bùi Xuân Phái có tới hàng ngàn bức tranh mini, bởi ông không có chỗ để đặt vừa một bức toan rộng. Không ngày nào họa sĩ không vẽ, bởi vẽ là giải bày, là độc thoại với nỗi đơn độc, t́nh yêu, những b́nh yên hay bấn loạn trong tâm hồn ḿnh. Với ông, vẽ là sống. Sau này gia đ́nh có giữ được khoảng 500 tranh sơn dầu và bột màu của Bùi Xuân Phái, số tranh của ông đang lưu lạ trên thế giới c̣n hơn thế rất nhiều.

Từ 1978, Bùi Thanh Phương bắt đầu "can thiệp" vào sự nghiệp của bố. Anh căng toan, soạn màu như một người phụ tá bên cạnh ông và quản lư tranh của ông (bởi nếu không ông sẵn sàng cho hết). Ông Phái tính t́nh hào hiệp rộng răi, nhiều lần tỏ ra khó chịu khi con giữ tranh ḿnh kỹ quá, ông nói: "Bán được tranh là niềm vui, th́ sao tặng tranh không là niềm vui?". Lũ trả lít nhít bạn con đến nhà, thích tranh ǵ là ông tặng. Sau này những người ấy, khi gặp khó khăn, hoặc khi lấy vợ - những bức tranh của ông Phái đă đổi cho họ một đám cưới, một căn bếp, hoặc trợ giúp vật chất để họ qua cơn hoạn nạn... Có lẽ đấy cũng là Phúc của Phái để lại cho mọi người.

Không qua trường lớp mỹ thuật, Bùi Thanh Phương tự học bố từ cách căng toan cho đến bồi giấy, pha màu, học về bố cục, ḥa sắc và lớn nhất là sự chân thành và nghiên cẩn với t́nh yêu của chính ḿnh. Ông không b́nh luận về công việc của con, khi không hài ḷng th́ ông im lặng. Chính v́ thế, khi thấy bố không nói ǵ trước một bức tranh ḿnh vừa vẽ xong, Phương rất hoảng. Phương vẫn nhớ là, khi anh 16 tuổi có vẽ một bức bột màu mà bố rất thích. Họa phẩm khi ấy quư hơn vàng, ông Phái có một bức toan rộng và ít sơn dành dụm măi, vậy mà ông yêu cầu con trai chuyển tranh từ giấy sang sơn dầu.Phương th́ không nỡ lấy toan của bố, nhưng đối với anh đó là một kỷ niệm đặc biệt, bởi tác phẩm ấy - anh đă được họa sĩ Bùi Xuân Phái công nhận. Với Bùi Thanh Phương, bố anh là một thần tượng: "Bố tôi quá lớn lao, tôi đi măi, ngẩng mặt lên vẫn thấy ḿnh đang ở dưới bóng trùm của ông. Bốn lăm tuổi, tôi vẫn bị so sánh và phải mang gánh nặng là con trai của Bùi Xuân Phái, điều ấy đôi khi cũng thật mệt mỏi..."

Mùa đông năm 1964, ngôi nhà 87 Thuốc Bắc làm thêm căn gác xép. Căn gác gỗ lấy chiều cao của nhà thơ Quang Dũng làm chuẩn (nhà thơ "Tây Tiến" là người cao nhất trong số bạn bè của ông Phái). Đây trở thành xưởng họa của ông. Từ tám mét vuông gác xép ấy, không biết bao nhiêu bức họa danh tiếng đă ra đời. Có nơi chốn riêng, ông bám ĺ để vẽ, ngay cả lúc c̣i báo động rú ầm ngột ngạt thành phố, Bùi Xuân Phái vẫn vẽ dưới ánh đèn dầu về một Hà Nội cổ kính, khi Hà Nội của ông đang mang đầy thương tích chiến tranh.

Bùi Xuân Phái là họa sĩ phát hiện ra vẻ đẹp của phố cổ. Với ông, vẽ phố được làm như một sinh hoạt b́nh thường, dường như không có ngày nào ông không có nhu cầu vẽ về nó. Ông vẽ phố như đang tṛ chuyện với người bạn tri kỷ, câu chuyện không có bắt đầu cũng chẳng có kết thúc. Ông bắt được vẻ đẹp của phố cổ khi ngồi uống cà phê, khi đi bộ một ḿnh trên đường, khi ngồi trầm ngâm bên chén rượu trắng, và cả khi đếm lại những kư ức nhọc nhằn của cuộc đời ḿnh. Ông vẽ phố trên giấy báo, gỗ, bao thuốc, vỏ hộp diêm, vải bao tải, trên những tấm toan căng nuột nà... Phố Hàng Bè, Hàng Buồm, Hàng Bạc, Nguyễn Hữu Huân, ngơ Gia Ngư, ngơ Gạch... đă đi vào hàng trăm bức họa của Bùi Xuân Phái, mỗi bức cảm động như chân dung thân phận một con người, mỗi bức phố dường như một lần thay lời nói về t́nh yêu của ông dành cho Hà Nội.

Phố cổ qua lăng kính tâm hồn ông buồn và đạm bạc. Phố của Bùi Xuân Phái luôn lặng lẽ. Dù là phố về đêm hay ban ngày, phố có người, có quán hay đôi khi chỉ là những nét run rẩy th́ vẫn im ĺm như không người. Một ông đồ già che ô, một phụ nữ dáng tất tả đi qua khung cửa nh́n xiên, dăm người trong quán trà quạnh vắng bên vỉa hè... đó là những "nét động" khe khẽ không đủ thức phố khỏi giấc mơ êm đềm... Nhưng đă có thời, những bức tranh phố cổ của ông bị nh́n nhận là vô bổ. Triển lăm Hà Nội hàng năn, tranh phố tham dự của ông đều bị loại. Ông vẫn biết tranh ông sẽ bị loại, nhưng là hội viên Hội Văn Nghệ th́ bắt buộc phải có tranh. Tự tay ông cầm tranh về th́ thấy khổ tâm và tủi, nên Bùi Thanh Phương thường thay bố làm công việc "cực chẳng đă" này. Ngay cả mảng tranh về Chèo, một gia tài vô giá của hội họa Việt Nam, cũng đă từng bị từ chối công nhận. Mặc dù vậy, ông vẫn điềm tĩnh vẽ, độc lập, kiên định với quan niệm nghệ thuật của ḿnh. Họa sĩ Bùi Thanh Phương nói: "Tôi thương ông v́ ông luôn là người cô độc trong tinh thần, ông không chia sẻ được tư tưởng với ai. Chắc chắn bố tôi ư thức được về tài năng của ḿnh, nên ông cứ lặng lẽ can đảm trên con đường độc đạo".

Cuộc sống của gia đ́nh họa sĩ bắt đầu bớt vất vả từ những năm 1980, khi tranh của Bùi Xuân Phái được giới chơi tranh tầm mua. 1984 là năm đánh dấu mốc quan trọng của cuộc đời ông: ngày 22/12 mở triển lăm tác phẩm hội họa của Bùi Xuân Phái - đây cũng là triển lăm cá nhân đầu tiên của mỹ thuật của nước nhà sau khi thống nhất.

Chuẩn bị cho triển lăm, cả nhà nhộn nhịp căng toan, lồng khung... họa sĩ th́ háo hức hơn bao giờ hết, có lẽ chưa bao giờ ông vui như thế. Năng lượng sáng tạo của ông quá mạnh, 108 bức của triển lăm, ông vẽ chỉ trong sáu tháng, mà hầu hết là những tác phẩm tuyệt vời.

Cả đời họa sĩ có ao ước lớn nhất là được đi Pháp, đến thăm bảo tành Louvre và tận mắt ngắm những bức tranh của Picasso - bậc thầy hội họa mà ông ngưỡng mộ. Lúc Hội Mỹ Thuật thông báo ông được chính phủ Pháp mời qua thăm th́ Bùi Xuân Phái đă không thể đi được - ông bị ung thư phổi đă sang giai đoạn di căn! Đó là những ngày không thể quên đối với gia đ́nh ông. Bà Sính kể: "Hôm ông Phái đi triển lăm tranh Văn Dương Thành về, chợt bảo vợ: 'Này, cánh tay tôi một bên bị béo ra'. Tôi lập tức đi mời bác sĩ, bác sĩ bảo anh bị viêm họng, nhưng lại gọi tôi ra nói: 'Anh Phái bị ung thư mất rồi.' Mọi người dấu không cho ông biết, ông sợ vào bệnh viện nên cứ thấy ông hơi khoẻ ra tôi lại cho các con đón ông về, quạt bún chả cho ông ăn, ông rất thích..."

Những ngày c̣n lại của cuộc đời, Bùi Xuân Phái hối hả vẽ. Ông sai con trai hạ hàng loạt tranh xuống sửa sang, vẽ thêm, và một số bức bị ông xóa sạch. Ông vẽ lại tất cả những ǵ chợt hiện ra trong kư ức ḿnh: phố, hoa, những đứa con ở xa, và người vợ hiền tần tảo... Mùa hạ, trước khi vào bệnh viện, ông c̣n cố vẽ phố Nhà Thờ, phố Nhà Hỏa, hai con phố nhỏ gần nhà ngập trong nắng, rất đẹp và sáng sủa. Bệnh dập ông chỉ trong hai tháng. Ông than mệt nhiều, trước khi đi mười ngày ông bị mất tiếng, không nói được, muốn diễn đạt ǵ phải viết ra giấy. Họa sĩ Bùi Thanh Phương kể: "Gia đ́nh cố dấu ông về bệnh tật, nhưng tôi lại có cảm giác là bố tôi lại cố đóng vai vui vẻ, như thể ông không biết ǵ, để mẹ và chúng tôi không đau ḷng thêm. Ông đă đón đợi cái chết một cách b́nh thản nhất."

Trên giường bệnh, ông vẽ bức tự họa cuối cùng: gương mặt gầy hốc hác, chỉ có đôi mắt ngùn ngụt sáng - "trong lúc ốm đau thời gian đi cực kỳ là chậm. Nhất là đêm gần về sáng"- đó là những ḍng nhật kư cuối cùng ghi bằng nét bút máy run run dưới góc bức tranh. Ngày 24/6/1988, trái tim họa sĩ Bùi Xuân Phái đập những nhịp đập cuối cùng...

Cuộc đời Bùi Xuân Phái là một bức chân dung lớn về nhân cách người nghệ sĩ: ông thương yêu, tha thứ và làm việc... Sáu mươi tám mùa thu, ông đă đi trọn một ṿng hào quang rực rỡ để trở thành một trong những danh họa bậc nhất của Việt Nam thế kỷ XX. Những người Việt Nam dù có lưu lạc ở phương trời nào, nếu may mắn được gặp ông, sẽ thấy ḷng ḿnh ấm áp và được an ủi. Bởi qua tranh của Bùi Xuân Phái, họ đă gặp được mùa xuân vĩnh cửu của nghệ thuật đích thực - thứ nghệ thuật dung dị và luôn cảm động, v́ đă vinh danh con người và vẻ đẹp của đời sống này! C̣n Hà Nội, với t́nh yêu và ḷng biết ơn, đă ghi tên ông vào 1000 năm thiêng liêng của ḿnh - Phố Phái!  

 

Tranh Phái về lại phố
 

Vẫn số nhà 87 Thuoc Bac như xưa, trên tường nhà treo đầy tranh Phái. Những bức kư họa chân dung bạn bè, người thân, những bức tranh chèo... và nhiều nhất vẫn là tranh phố cổ. Người đồng nghiệp đi cùng ngậm ngùi: "Nghĩ cũng lạ, ḿnh là người Hà Nội hẳn hoi. Ngày nào cũng đi qua những dăy nhà này, phố này, vậy mà nh́n tranh phố Phái vẫn thấy có nét ǵ thật là đặc biệt".

Có lẽ, nếu không có tranh của Bùi Xuân Phái, thế hệ trẻ hôm nay và mai sau sẽ không thể h́nh dung được diện mạo và cái hồn của phố cổ. Thế nhưng tranh của Bùi Xuân Phái nói chung, tranh phố của cụ nói riêng giờ c̣n lại ở Việt Nam không phải là nhiều.

Theo lời anh Bùi Thanh Phương, con trai thứ của cụ Phái và cũng là người đang ngày đêm cùng bạn bè và những người yêu tranh Phái đi t́m lại dấu vết và các bức tranh của cụ th́ tranh Bùi Xuân Phái hiện ở nước ngoài nhiều hơn Việt Nam. Một số nằm trong các viện bản tàng c̣n hầu hết là thuộc sở hữu của các nhà sưu tập tranh tư nhân cỡ bự. Tranh Phái ở châu Âu, chỉ tính riêng tại Pháp và Thụy Điển đă lên tới vài trăm bức. Giá của những bức tranh này ngày một lên cao.

Về việc tranh của Bùi Xuân Phái bị thất thoát nhiều, bà Nguyễn Thị Sính, vợ ông tâm sự: "Một phần cũng do nhà tôi là một người cực kỳ hào phóng. Cả cuộc đời tôi chưa thấy ông từ chối lời hỏi xin tranh của bất cứ người bạn, người yêu tranh nào. Hầu như không bao giờ có ư định giữ riêng cho ḿnh một bức tranh nào cả".

Âu cũng đúng thôi, đó mới là con người thật của hoạ sĩ Phái. Ông đă chẳng viết "con người hiếu danh, hám lợi mà muốn thành một nghệ sĩ ư? chao ôi!" là ǵ. Người nghệ sĩ chân chính không bao giờ nghĩ đến tiền hay tính thiệt hơn. Biết vậy, nhưng vẫn không khỏi buồn khi chung số phận với tranh Bùi Xuân Phái c̣n có nhiều bức họa nổi tiếng của các cây đa, cây đề khác trong làng mỹ thuật Việt Nam, đặc biệt là những thế hệ đầu của trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương.

Mới đây, có tin bức Thiếu nữ bên hoa huệ của Tô Ngọc Vân được định giá lên tới hơn 70.000 USD. Nghe con số thấy giật ḿnh, cứ đà này chả mấy chốc mà các họa phẩm được đánh giá là tuyệt tác của Việt Nam sẽ "chảy máu" ra nước ngoài hết cả. Mà lại thấy trớ trêu cho thân phận những người họa sĩ phải chịu bao khổ nhọc khó khăn như cụ Phái cả đời chỉ mong có sơn dầu tốt, có tấm toan lành để vẽ nên những bức tranh (có ai ngờ nay làm phương tiện kiếm lời lớn cho kẻ khác.

Cũng may mà anh Bùi Thanh Phương, con của họa sĩ, cho biết một tin mừng. Thời gian vài năm trở lại đây anh và một số người bạn của ḿnh đă t́m mua lại được nhiều bức tranh của Bùi Xuân Phái. Trong đó, nhà sưu tập Trần Hậu Tuấn đă thu về được hơn 120 bức. Nhân kỷ niệm 15 năm ngày mất của Bùi Xuân Phái vào 24/6 này, anh Tuấn sẽ trưng bày 60 tác phẩm mới t́m được tại Triển lăm 14 Lư Chính Thắng, Q3, TP.HCM.

Trong dịp này, anh Bùi Thanh Phương và Trần Hậu Tuấn cũng sẽ cho tái bản cuốn sách Viết dưới ánh đèn dầu với cái tên mới Tâm tư nghệ thuật. Đây là chút ḷng thành của những thế hệ người yêu tranh Phái Việt Nam dành cho người họa sĩ tài ba suốt đời tâm niệm: "Thế kỷ qua đă vẽ. Thế kỷ ngày nay đang vẽ và những thế kỷ ngày mai sẽ vẽ. Và cái đáng kể là nghệ thuật cứ tiến lên măi. Thời đại nào nghệ thuật nấy. Con người bao giờ cũng muốn vươn tới cái mới nhất, đẹp nhất".



Bùi Xuân Phái-Utrillo Của Hà Nội
Đi giữa Hànội,người ta có thể chỉ tay vào một góc phố nhỏ nào đấy,nhà cửa dồn nép vào nhau,lặng lẽ dưới một đường viền chậm chạp,gập ghềnh của mái rồi bâng quơ đâu đó một bóng người qua đường,hay một chiếc xích lô đợi khách dưới những ô cửa tối sầm,mà bảo rằng :"Trông Bùi Xuân Phái qúa!". Cũng như người ta có thể ngắm nh́n ở những nẻo đường Montmartre hay ở ngoại ô Paris một vạt tường già nua bóc vẩy,một giáo đường vắng lặng với vài cây cổ thụ không lá,cô đơn,mà bảo:" Kia là một Utrillo!".
Cả hai, đều là họa sĩ chân dung cái thành phố mà họ đă sống,đă yêu,đă cô đơn trong hy vọng,vào những thời gian và không gian khác nhau.Thành phố của họ vừa cổ kính,vừa dân dă. Cả hai đều có cái ngây thơ can đảm là lắp đi lắp lại trăm ngàn lần xúc cảm hội họa của ḿnh trên cùng một môtíp đứng yên.Và cứ thế,họ vẽ cho tới khi tắt thở.
Tranh của Bùi Xuân Phái có sức mạnh im lặng kỳ lạ. Im lặng đến nín thở,vô tội,của những phố ngơ b́nh thường Hà Nội vốn đă đẫm phong trần.Chúng là tiếng nói của một tâm hồn độc thoại,được thốt lên bằng cử chỉ hội họa thống thiết,mê cuồng,ở một đời nghệ sĩ.Mà trong đó c̣n giữ cả một cái ǵ tươi mát,trẻ thơ.
Tôi đă bỏ lỡ dịp hỏi Bùi Xuân Phái xem ông yêu mến Utrillo đến mức nào.Nhưng tôi biết,có một t́nh cờ lịch sử,là thời điểm Utrillo qua đời(1955),cũng chính là khi Bùi Xuân Phái đă đổ dồn mọi thương cảm mê man vào phố cổ Hà Nội,mở đầu thời kỳ đẹp nhất của hội họa và cá tính ông.Một gặp gỡ xa xôi nào ở miền vô thức của nghệ thuật chăng ?
Lịch sử mỹ thuật sẽ ghi có một" thời kỳ xám" của Bùi Xuân Phái.Cũng như đă ghi có một "thời kỳ trắng" của Utrillo.
Mầu xám này của đá.
Cái thời kỳ mà những mảnh báo cũ,những tờ b́a,miếng toile nhỏ như bàn tay,đă uống no mầu xám,lắng ch́m trong tiếng dội của đáy tâm tư.Đó là thời kỳ Hà Nội Hà Nội nhất,mà Bùi Xuân Phái cũng là Bùi Xuân Phái nhất.
Hà Nội có một cuộc đời máu thịt,không nhất thiết phải phô trương,xa xỉ. Cũng như "thời kỳ xám" của Bùi Xuân Phái,có cuộc đời âm thầm của nó,không cần hớn hở,đua chen.
Ở đây,Hà Nội khuất sau những phố nhỏ,đền chùa,Văn Miếu,và những cây đại thụ lầm ĺ tuổi tác.Hà Nội như một tấm bia đá bạc phơ,dăi dầu cái đẹp nặng ch́m của thời gian,thế sự.
Vào những năm cuối đời,hội họa của ông có nhẹ nhàng,linh hoạt và tươi tắn hơn.
Tôi chưa thấy một ai yêu Hà Nội mà không muốn có bên ḿnh,hoặc mang theo ḿnh,một Bùi Xuân Phái.
Thai Ba Van

BXP - một nhân cách, một tâm hồn
...Vào những năm 1976-1982 chúng tôi thường được gặp Họa sĩ Bùi Xuân Phái, gần như gặp gỡ hàng ngày. Qua những năm tháng sóng gió, ông Phái vẫn tồn tại với nghệ thuật của ḿnh như một thiền sư đắc đạo. Nghệ thuật Bùi Xuân Phái với tính nhân đạo, đầy ắp t́nh thương, trong trẻo, gột rửa những nhọc nhằn, những cường bạo, đem t́nh yêu tha thiết an ủi từ những con người b́nh dân nhỏ nhoi đến những người danh tiếng quanh ông. Lạ thay, những người b́nh dị giản đơn cũng hiểu, cũng quư nghệ thuật Bùi Xuân Phái.
Ông Phái là người Hà Nội "nguyên chất". Trong tranh ông người ta nhận thấy chất tinh túy, thanh nhă, sang trọng của văn hiến Thăng Long. Con người nổi tiếng ấy rất giản dị trong bộ áo sơ-mi màu xám nhạt, đạp chiếc xe đạp Đức cũ kỹ lọc xọc dạo quanh các đường phố nhỏ có những mái ngói mũi hài rêu phong mốc thếch ở Hàng Thiếc, Hàng Mắm, ngơ Phất Lộc... Dáng người cao mỏng manh, mớ tóc thưa dài lất phất khuôn mặt thanh thoát, đôi mắt lớn sâu thẳm đượm buồn như ánh nh́n luôn trong trẻo như mắt trẻ thơ. Cái mũi dọc dừa, râu ria muối tiêu đóng khung quanh cái miệng luôn mỉm cười hóm hỉnh.

Căn pḥng nhỏ cũ ở 87 phố Thuốc Bắc

Qua một ngơ ngăn hẹp, một bên là ủy ban Phường, một ṿi nước rỉ luôn nhỏ tí tách, đến mảnh sân ẩm rêu là thấy cửa sổ nhà ông bà Phái. Nơi đây như một điểm gặp gỡ của các tên tuổi ghi nên trang sử cho nền văn học Việt Nam như nhà văn Nguyễn Tuân, nhà thơ nữ Xuân Quỳnh, các danh họa khác như Nguyễn Tư Nghiêm, Nguyễn Sáng, Dương Bích Liên và nhà báo Lê Chính.
Có lần ông Phái nói với tôi: "Bác Nghiêm với tôi là bạn thân từ khi học ở Trường Mỹ thuật Đông Dương". Nhiều Tết Nguyên Đán, hai ông tặng nhau tranh Tết c̣n ướt mầu vẽ các con giống, nhẹ nhàng như người ta cho nhau một quyển sách hay một tấm bưu ảnh. Những tác phẩm đó hiện nay đang được đấu giá tại các hăng Christie's hoặc Sotherby's từ châu Âu đến châu Á.
Những người bạn của Phái

Các họa sĩ đó hay đến thăm nhau, họ không nói to, không tán tụng nhau và không tranh luận, kỵ nhất là nói về nghệ thuật. Họ thường chậm răi nhấp chén trà đặc sánh, thỉnh thoảng mời nhau cút rượu Làng Vân. Lạ thay, trừ họa sĩ Nguyễn Sáng có cuộc đời rất bi kịch, ông Nghiêm và ông Phái chỉ uống để tiếp bạn chứ không say sưa. Họ lặng lẽ thưởng thức các tác phẩm mới c̣n ướt sơn của nhau. Như thế là đủ. T́nh bạn của họ c̣n măi cho tới khi một người vĩnh viễn ra đi, để lại cho những người c̣n lại một khoảng trống đau đớn.

Tranh chân dung và người bạn đời của ông Phái

Kư họa chân dung Văn Dương Thành của Bùi Xuân Phái
Vào những năm 1967 ông Phái vẽ rất nhiều chân dung. Nói đến Bùi Xuân Phái là nói đến "Phố - Phái". Mỹ từ PHÁI gắn liền sự xưng tụng phố cổ Hà Nội. Nhưng khá nhiều người biết rằng ông Phái là một bậc thầy trong nghệ thuật vẽ chân dung. Ông Phái nghiền vẽ, ông vẽ như ta hít thở. Ngồi đâu ông cũng vẽ và vẽ bất cứ mẫu vật ǵ. Con người dịu dàng hiền lành đến thế, nể vợ chiều con, nhường bạn, nhưng khi ghi lại một bức chân dung, người ta mới hiểu một Bùi Xuân Phái sắc sảo thông thái, mổ xẻ soi thấu tâm hồn hoặc tâm địa sâu kín, phơi bày tính cách của từng con người, từ một bác nông dân mù chữ, một cô gái dân quân mập mạp, một bà bán rau toét mắt bên hè phố, những cây đại thụ Làng Văn như nhà văn Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng, Văn Cao, tính cách sôi sục, cặp mắt rực lửa của Nguyễn Sáng, những khuôn mặt muôn vẻ của các nhà sưu tầm như Đức Minh, ông Đạm, ông Bổng.

Đặc biệt một chuỗi ghi chép chân dung của người bạn đời của ông Phái, có nhũ danh là bà Sính, và năm người con ông là Ư Lan, Phương, Kỳ Anh, Trâm, Nhung. Từ năm 1951 khi bà Phái đang mang thai đứa con đầu ḷng của họ, đến năm 1952 khi bà Phái bế ấp bé Ư Lan trong ḷng bú sữa. Rồi hàng ngh́n bức chân dung bè bạn thân - sơ của ông. Từ những năm 1974, 1975, Viện Bảo tàng Mỹ thuật có sưu tập những bức tranh sơn dầu nửa trừu tượng của tôi - Một khi Viện Bảo tàng Nhà nước đă mua tranh, là họa sĩ có thể đăi các bạn bè chút tiệc rượu và cảm thấy ḿnh khá "giầu" để mua sơn và vải mà mời nhau vẽ.

Đương nhiên tôi mua sơn, bút, ít bao thuốc lá Trường Sơn, cân đường cát đến biếu ông Phái. Dù bận mấy, tôi cũng phải qua nhà ông vài lần trong tuần. Thời đó không ai có điện thoại, nên khi muốn đến thăm nhau vài ba người cứ việc xồng xộc kéo đến. Nếu có ông ở nhà, thể nào sau khi chào hỏi, ông lấy bút ra vẽ. Nếu ông đi uống cà-phê đâu đó, th́ tôi uống trà chuyện tṛ với bà Phái hoặc các con họ, nhiều khi dùng cơm luôn với gia đ́nh. Mười năm sau, tôi có dịp đi nhiều nước, có lúc được mời đăi yến tiệc, nhưng hương vị độc đáo của những món ăn đơn giản như rau cà, hay món cầu kỳ như măng lưỡi lợn, hoặc ḅ bắp ướp gừng cuốn lại hầm khô, do bàn tay đảm khéo của bà Phái nấu, cứ làm tôi nuốt nước miếng khi nhớ lại. Khi ông Phái đă qua đời, bà Phái c̣n làm món đặc biệt đó gửi sang Tây cho tôi.*

Bạn bè năng đến nhà ông Phái là do bà Phái, người vợ rất chiều quư bạn chồng. Nhiều khi tôi sửng sốt v́ những suy nghĩ rất thông thái, chu đáo, giản dị của bà Phái. Bà Sính luôn nghĩ tới các bạn của chồng. Sau khi ông Phái qua đời ngày 24 tháng 6 năm 1988, bà Sính soạn lại các di vật của ông và tặng lại cho từng người. Năm 1990, khi tôi về Hà Nội đến thăm bà cùng dâng hoa cho ông, bà Phái trao vào tay tôi hai vật kỷ niệm. Đó là chiếc kính viễn của Đức mà bà đă mua cho ông hai mươi năm trước, gọng kính nhỏ nâu có gắn viên đá nhỏ. Vật thứ hai là chiếc tẩu thuốc gỗ vẫn c̣n tàn tro thuốc cháy dở, đầu tẩu có khắc một khuôn mặt mà lạ thay giống hệt chân dung ông Phái. Hai vật đó ông đă thường dùng cho đến khi qua đời. Bà nói: "Có bao nhiêu người xin hai vật này, nhưng tôi nói để dành cho Văn Dương Thành, c̣n chiếc xe đạp th́ cho anh Thái Bá Vân".

Hai tác phẩm trên một mặt vải đă tan biến

Tranh phố cổ Hà Nội của Bùi Xuân Phái
Trở lại thời năm 1976, ông Phái luôn đến thăm chúng tôi tại nhà ở 118C Quán Thánh, nơi ông đă vẽ hơn mấy trăm bức chân dung Văn Dương Thành, đă kư họa ch́ than, màu nước đến sơn dầu. Ông Phái không đến một ḿnh mà luôn có một người đồng hành là anh Trần Trung Tín. Anh Tín vốn là tài tử điện ảnh khóa I, cùng khóa với nữ nghệ sĩ Trà Giang. Khi đó anh đang chán đời và làm thơ, nhưng ngoài anh ra, không một ai hâm mộ thơ anh! Anh Tín cao lớn quắc thước, khuôn mặt biểu hiện một cá tính sâu sắc bướng bỉnh, gan ĺ. Khi đó anh đă ly hôn, không ai nhắc nhở anh thay giặt quần áo, nên tứ thời anh đánh một chiếc quần đen mốc thếch và một áo sơ-mi nhung kẻ đỏ bụi bặm, chiếc xe đạp Phượng Hoàng nặng trịch tróc sơn của anh cũ kỹ rạo rệch quá lại hay thủng lốp nên anh thường cuốc bộ.

Anh Tín không bao giờ biết mệt mỏi khi ngồi chầu bên cạnh ông Phái và xem ông vẽ. Anh từng chứng kiến hàng trăm bức tranh từ khi ông Phái phác nét đầu tiên đến khi nét kư tên chấm dứt. Anh Tín say sưa theo đuổi từng rung động, từng nét bút run rẩy của ông Phái. Đôi khi anh reo lên, hồi hộp, đau khổ, kêu ca y như người mê bóng đá theo dơi cuộc đấu nảy lửa vậy. Rồi anh Tín vẽ. Trong căn hầm nhỏ 12m2 ở số 6 Đặng Dung, anh chỉ có giấy báo cũ, một chai dầu hỏa, chúng tôi chia xẻ cho một tuưp sơn dầu, đôi khi đă khô gần hết mầu, anh rạch bụng tuưp sơn ra, đổ dầu hỏa vào và bôi lên mặt báo cũ. Do sơn quá ít nên ta có thể đọc cả bài báo lờ mờ dưới lớp sơn. Hàng trăm bức "mẹ đất", "mẹ con", "nude" đă ra đời như thế.

Tranh phố cổ Hà Nội của Bùi Xuân Phái
Phần đông cho rằng, anh Tín thần kinh mất thăng bằng, tranh giấy báo cũ của anh cũng bị dửng dưng như thơ của anh. Chỉ riêng ông Phái là hết sức chăm chú xem và coi anh như một đồng nghiệp. Chính tâm hồn cao quư của Phái đă nâng niu trân trọng Tín trong bước đầu cầm cọ, đă góp phần thúc đẩy Tín t́m ra ḿnh và t́m ra một phương tiện nghệ thuật để giải thoát. Tuy nhiên, những bức tranh trên báo cũ vàng ố, nếu có cho cũng ít người hiểu nên anh Tín chỉ bỏ chất đống dưới gầm giường, mặc cho gián, chuột chạy qua. Sau đó, năm 1976, anh Tín vào TP Hồ Chí Minh làm "lơ xe" rồi vẽ và vẽ.*

Anh Tín rất ngưỡng mộ Phái. Dù khi đó rất nghèo và thiếu ăn, anh sẵn ḷng chia xẻ với ông những tác phẩm rút ruột ra của ḿnh. Bằng chứng là đôi khi, trong lúc ông Phái đến nhà tôi chơi, toan và giấy đă hết, anh Tín chạy bộ về căn hầm nhỏ của anh và hùng hục vác lên một bức tranh lớn cỡ 150cm x110cm anh đă vẽ lên vải bao tải gạo. Ông Phái cương quyết từ chối vẽ đè lên đứa con tinh thần của anh Tín, nhưng Tín say sưa cầm chổi lông tự tay xóa tranh ḿnh đi cho Phái vẽ. Đó là bức tranh "Văn Dương Thành chải tóc bên đèn", một trong những tác phẩm khổ lớn của danh họa Bùi Xuân Phái. Tiếc thay ta chỉ c̣n được xem qua những bức ảnh c̣n lại. Bức tranh đă thất lạc năm 1982. Một người có lẽ v́ quá mến tôi nên đă xóa bức tranh quư giá đó đi để khỏi nh́n thấy h́nh ảnh Văn Dương Thành, dù người đó cũng rất quư trọng ông Phái và anh Tín! Đă hai mươi năm qua.*

Mười bốn năm qua, Hà Nội vắng Bùi Xuân Phái, nhưng với chúng tôi, ông Phái chỉ đang đi rong chơi đâu đó chốc lát, v́ tâm hồn ông và nghệ thuật của ông luôn luôn tồn tại với chúng ta, trong tim chúng ta, măi măi.

Văn Dương Thành

 

Phố Phái
Bùi Xuân Phái là một họa sĩ bậc thầy của hội hoạ hiện đại Việt Nam. Tranh vẽ về phố phường và cảnh sinh hoạt hàng ngày của Hà Nội là bộ phận đáng kể nhất trong sự nghiệp nghệ thuật của ông. Nhà phê b́nh Phan Cẩm Thượng viết: "Bùi Xuân Phái vẫn là một họa sĩ gây ấn tượng nhất trong đời sống t́nh cảm của người Việt Nam. Đó là t́nh cảm về cố hương, cố nhân và đời sống thường nhật mà chúng ta hay lăng quên. Đối với Bùi Xuân Phái, vẽ cũng là hơi thở, cũng như nhu cầu ăn uống, cần liên tục và hàng ngày... Khó đếm chính xác số lượng tranh của Bùi Xuân Phái, cũng như khó đoán định tâm trạng ẩn nhẫn của họa sĩ qua từng bức tranh". Họa sĩ Việt Hải nhận định: "Bùi Xuân Phái vẽ để sáng tỏ 3 điều: Tôi là người tốt. Tôi là người yêu nước. Tôi là người có tài".

Bùi Xuân Phái sinh ngày 1-9-1921 tại Hà Nội. Ông vào học trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương khóa cuối cùng 1941-1946. Khi c̣n là học sinh Truờng Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, Bùi Xuân Phái đă vẽ phố và đă đi dự triển lăm ở Tokyo. Năm 1946, ông đă nhận giải thưởng Triển lăm Mỹ thuật toàn quốc. Ngày 10-9-1996, Chủ tịch nước Lê Đức Anh kư Quyết định số 911KT/CTN tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 cho 77 công tŕnh, cụm công tŕnh xuất sắc thuộc các lĩnh vực, trong đó có 8 bức tranh sơn dầu của Bùi Xuân Phái đă mang đến vinh dự lớn lao cho cả cuộc đời sáng tác của ông - Giải thưởng Hồ Chí Minh. Trước đó, Bùi Xuân Phái đă từng nhận được nhiều giải thưởng khác (Mỹ thuật toàn quốc 1980, Mỹ thuật Thủ đô 1969, 1981, 1983, 1984; Giải thưởng đồ họa Leipzig...). Nhưng sự ghi nhận lớn nhất mà ông giành được không chỉ ở các giải thưởng, mà ở cái tên cả nước Việt Nam đều biết: "Phố Phái". Mỗi con đường, mỗi phố đều mang tên một danh nhân, c̣n những phố, đường mang tên "Phố Phái" th́ nhiều không ai đếm được. Nó tồn tại trong hoài niệm của rất nhiều người, dù thành phố có đổi thay. Những nơi gợi lại bóng h́nh "Phố Phái" vẫn là những nơi chứa chan nhiều cảm xúc.

Suốt trong 40 năm lao động nghệ thuật, Bùi Xuân Phái dành cho Hà Nội tất cả t́nh yêu của ḿnh. Ông sống là để vẽ, vẽ vào bất cứ lúc nào, bất cứ chỗ nào có thể vẽ được. Những tranh phố của ông đủ dựng nên một thành phố thật, thân thiết với những Hàng Khoai, Hàng Mắm, Hàng Chĩnh, Hàng Rươi, nhưng là một thành phố của kư ức. Đó là những mảng tường vôi lở, những mái ngói rêu phong, những ô cửa nhỏ đợi chờ, những đám mây trắng ngần, những cột điện đầu ngơ xiêu vẹo... Một bút pháp vừa thực vừa hư, gây ấn tượng sâu sắc. Nó làm người ta không ngờ những nơi b́nh dị mắt ta quen nh́n hàng ngày lại có thể đẹp một cách giản dị và mănh liệt. Nhà phê b́nh mỹ thuật Thái Bá Vân viết: "Hà Nội rất hội họa ở những phố phường xưa. Và có thể nói công bằng, theo cách của nghệ thuật rằng, Bùi Xuân Phái đă phát hiện ra nó. Là người Hà Nội, h́nh như ông được sinh ra để gắn bó, để cảm hóa chúng ta về một thế giới thể h́nh và màu sắc của riêng đây. "Phố Phái" là phố của chung tất cả mọi người, ông chỉ là người đầu tiên phát hiện ra nó - người đầu tiên và sau ông, h́nh như vẫn chưa có ai, dù đă có rất rất nhiều họa sĩ say mê đi t́m vẻ đẹp nơi rêu phong phố cổ".

Một mảng tranh nữa mà Bùi Xuân Phái được coi là độc quyền - mảng về nghệ thuật chèo. Ông đă vẽ được rất nhiều bức tranh về nghệ thuật chèo, lớn và nhỏ. Những bức tranh chèo của Bùi Xuân Phái chứa đựng cái thẩm mỹ dân gian hóm hỉnh của làng xă Việt Nam. Những hề say, hề gậy, những đào lệch, đào thương... được làm sống động bằng một ngôn ngữ hội họa. Các nhà phê b́nh cho rằng ứng xử thẩm mỹ của Bùi Xuân Phái với sân khấu chèo của ḿnh là thân thiện và nhân t́nh. Những bức tranh của ông làm nên một ngôn ngữ chèo. Nhân vật người nông dân đồng bằng Bắc Bộ xuất hiện đầy chất thơ, sâu sắc và nhẹ nhơm. Năm 1960, Bùi Xuân Phái làm trang trí cho vở chèo "Sợi tơ vàng". Ông phát hiện ra chèo từ đấy, tạo ra một thế giới riêng cho ḿnh và cho chèo. Khác hẳn với phố cổ, mảng tranh chèo khiến cho người xem phát hiện ra một Bùi Xuân Phái trẻ trung, dí dỏm.

Không chỉ có phố cổ, không chỉ có chèo, không chỉ có chân dung, Bùi Xuân Phái c̣n có những bức tranh đẹp về nhiều miền khác nhau của Tổ quốc: "Mỏ than", "Xúc than vào ḷ" "Phân xưởng nhuộm", "Ḥa b́nh", "Cảng Đà Nẵng", "Phố cổ Hội An"... Bùi Xuân Phái vẽ tranh giản dị. Người ta nhận ra tranh của ông ở từng nét vẽ, từng mảng màu, không thể nhầm lẫn với ai.

Hơn 40 năm lao động nghệ thuật, Bùi Xuân Phái đă để lại hàng ngh́n tác phẩm. Tranh của ông được trưng bày ở Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và nhiều nước trên thế giới. Nhà sưu tập nổi tiếng Trần Hậu Tuấn (Thành phố Hồ Chí Minh) đă tập hợp rất nhiều tranh của Bùi Xuân Phái. Anh cũng là người đứng ra thành lập nhà tượng niệm họa sĩ tại Thành phố Hồ Chí Minh. Năm 1998, nhân kỷ niệm 10 năm ngày mất của ông (24-6-1988), Trần Hậu Tuấn cùng gia đ́nh họa sĩ cho ra đời cuốn sách "Bùi Xuân Phái. Cuộc đời và Tác phẩm". Cuốn sách có thể coi là một triển lăm toàn cảnh thu nhỏ mà khi họa sĩ c̣n sống chưa có điều kiện thực hiện.
... Nét vẽ cuối đời của họa sĩ Bùi Xuân Phái tự dành cho ông là bàn chân của chính ḿnh. Ḍng chữ " trong lúc ốm đau thời gian đi cực kỳ là chậm ! Nhất là đêm gần về sáng" được đặt cạnh bàn chân,trên bức kí họa,bày tỏ nhẹ nhàng như hơi thở của kẻ đặt chân ngay ranh giới tử sinh .Bàn chân ấy đi xuyên qua biết bao biến động của thời cuộc,trong đó gồm cả một thời kỳ "không chỉ khó khăn về kinh tế, đe dọa của bom đạn mà c̣n cả thói đạo đức giả,chủ nghĩa cơ hội,sự ấu trĩ và cả những kẻ ưa chụp mũ lên người khác "-theo lời giới thiệu của nhà sưu tập tranh Trần Hậu Tuấn trong cuốn sách Tâm tư nghệ thuật.
Cả một thế giới vô thanh nhưng lại " nói " nhiều ,nhiều đến tận cùng của sự hiểu biết trong các bức tranh Bùi Xuân Phái được in trong sách Tâm tư nghệ thuật. Những cô gái phường chèo mang khuôn mặt không mắt ,không miệng,những con người không khuôn mặt.Những con phố,căn nhà biết nhảy múa,cong vơng một sinh lực chịu đựng nhưng dẻo dai bất tận : phố và nhà được quây lại thật ấm ,thật hẹp,thật gần gũi,toát lộ tuyệt diệu một tâm thức Việt Nam.
Chữ nghĩa của Bùi Xuân Phái trong Tam Tu Nghe Thuat không văn vẻ. Hiển diện sự giản dị của sức mạnh nội tâm. " Không kheo tài ,khoe giỏi,khuếch khoác bịp bợm. Nhà nghệ sĩ chân chính phải chịu đựng những không may của cuộc sống,đôi khi chịu đựng những đau khổ do hoàn cảnh tạo nên", ông viết ." Say mê vẽ,giữ lửa liên tục,nguội lạnh là chết", vẽ là viết,viết là vẽ,lập ngôn đi liền với hành động.
Xin dừng lại tâm trí một đỗi mà lắng nghe lời ông. " Nhà phê b́nh chân chính không v́ danh lợi mà làm việc,không để đồng tiền hoặc quyền thế sai khiến. Đối với những kẻ phê b́nh láo ,kể cả nhữ kẻ nịnh hót để kiếm chác chỉ nên giữ một sự lặng lẽ khinh bỉ. Những con người hiểu biết sâu sắc,nhậy cảm sẽ làm rơ vấn đề". Bùi Xuân Phái để lại cho cuộc đời một phong thái điềm tĩnh,một trợ lực tinh thần cho những ai hiểu tận tâm can, rằng bảo vệ cái đẹp là điều gian nan.
C̣n ǵ đáng nói hơn ngoài nhân cách,giữa chốn bụi trần ? Nhân cách Bùi Xuân Phái. Với thông điệp chân thật nhất mà khó khăn nhất cho tâm hồn mỗi người và nhân loại- " Không hiểu ḿnh th́ dễ nhầm lẫn cái đẹp cái xấu "
 

Vẽ để mà không vẽ

Nói theo nghĩa nào đó, Hà Nội lên đến 2 triệu người. Mà nói theo nghĩa nào đó, Hà Nội bao giờ cũng chỉ có dăm ba người, chia nhau trong từng t́nh yêu và thế kỷ:
Làm sao nói được giản đơn rằng đứng trong số 2 triệu người kia, hay đứng trong số dăm ba người này, là hơn hay là thiệt, là rủi hay là may, là sướng hay khổ.
Bùi Xuân Phái ở đâu? Điều đó không quan trọng mấy. Quan trọng và công bằng hơn, an tâm hơn là không ai tự chọn được cho ḿnh thân phận cả. Chỉ biết con cá nhỏ mấy cũng thích tụ về bơi lội giữa những ḍng sông lớn, không con nào ưa nước đọng, ao tù.
Hà Nội là một ḍng sông lớn và Bùi Xuân Phái là một ư thức trẻ trung.
Nghệ thuật và danh nhân phải có cái hạnh phúc được đầu thai, rồi nuôi cấy và dập vùi, ở những trung tâm và thời đại to tát. Anh Phái bé bỏng thôi. Nhưng là một bé bỏng riêng biệt, không thể nào thay thế. Cuộc rong chơi can đảm, lầm ĺ của người đó bằng cây bút vẽ và bằng bảng màu của ḿnh là đẹp và có ư nghĩa cho Hà Nội. Cho chúng ta măi măi. Làm chứng cứ nhân văn cho một ư thức nghệ thuật.
Ở đám tang Bùi Xuân Phái, tôi rất để ư một ṿng hoa lớn, chưa từng thấy ở những cuộc chia tay long trọng khác. Ṿng hoa ấy kư tên: "Những người yêu nghệ thuật". Anh Phái thật là sang, Hà Nội thật là sang.
Anh Phái mắc bệnh vẽ. Ngồi đâu vẽ đấy, bạ ǵ vẽ nấy. Nh́n theo mà vẽ, thuộc ḷng mà vẽ. Vẽ thực, vẽ bịa, vẽ cho đến chết. Mảnh giấy cuối cùng không để lại của anh (anh đă ṿ xé đi) là h́nh vẽ mấy người bệnh nằm chung pḥng ở nhà thương. Sự vẽ của anh chỉ có thể gọi bằng câu nói của chính anh, với tôi một lần, là "Vẽ để mà không vẽ" là đúng hơn cả.
Thế mà Hà Nội - Phố của anh đôi khi lớn, nặng, lâu bền, vượt ra ngoài cuộc đời tác giả. Chúng là giọt máu của cả nền văn hiến Thăng Long mà trong đó anh là một sắc mặt th́ đúng hơn. Từ khi có Bùi Xuân Phái, tôi chưa thấy ai vẽ Hà Nội mà không vương vào anh. Con tính hội họa của anh đă đến một mẫu số chung nhỏ nhất rồi.
Làm sao ta biết được một con người, nói chi là nghệ sĩ. Trong nhiều năm được làm bạn với anh, cái may mắn của riêng tôi là đă biết quư mến và chăm chú vào những bâng quơ ngắn ngủi, vào những chi tiết rất nhỏ trong một ngày thường của anh. Tôi tiếc ǵ những định nghĩa lớn lao mà thật ra t́m đâu cũng thấy. Tôi phải biết ơn anh, những người như anh đă thức tỉnh ở tôi một thức tỉnh dai dẳng, nhẹ nhàng khó tả về nghệ thuật, như cái thế giới buồn buồn đậm đặc trong từng nét vẽ của anh.
Bùi Xuân Phái đă vẽ những bức tranh ngon lành, đẹp đẽ tưởng như trực giác hội họa là nằm ngay trong trí tuệ phát minh. Cái bản năng sinh sản cụ thể ở anh đă nằm ngay trong trí tưởng tượng hồn nhiên, một cuộc hôn nhân chỉ có ở những tài năng lớn.
Bức sơn dầu cuối cùng của anh vẽ một ngày tháng 4 năm 1988 đang treo ở bàn thờ anh, là Ngơ Huyện. Ta thấy ngay căn nhà lặng lẽ là nóc Nhà thờ Hà Nội. Hai bức tranh cuối cùng anh cho tôi, giữa tháng 6 năm 1998, là hai cái khoả thân bé bỏng trong ḷng bàn tay, một vẽ trên vỏ thuốc lá Gauloises của Pháp và một trên vỏ Gallant của Ấn Độ.
Nh́n vào đời người, h́nh như có những năm tháng là bó buộc quá cho sự vẽ của Bùi Xuân Phái. Nhưng nh́n vào tác phẩm, Phái là hoàn toàn tự do trong cử chỉ sáng tạo. Anh đă vẽ nhiều bức tranh ngay trước mắt tôi, lơ đăng, hồn nhiên như đứa trẻ nghịch cát. Những khi đó, tôi cứ nghĩ tác phẩm kia nó tự xuất phát trong anh chứ không có can thiệp của một sự đẻ ra nào bởi anh cả. Nghĩ về một tác phẩm ra đời, cũng như đứa con, tôi c̣n thấy sự có thể ở lại là nằm trong một trái ngược. Là niềm vui hay nỗi khổ. Nó bay đi như tự do hay nó đọng lại như định mệnh cũng là.
Người nghệ sĩ nào cũng chỉ như chiếc sợi phiêu bồng, cố luồn cho lọt vào tấm vải nghệ thuật chung đă chật cứng dọc ngang. Cái nhu cầu phải vào được giữa hài hoà và trật tự chung đó lại chưa dẫn ai thẳng tới kết quả bao giờ. Bởi các ngơ lối đều như ma chơi, khi ẩn, khi hiện, khi chặn đứng mọi nẻo ra vào. Thế cho nên, người có nhân cách tử tế và chân thành (như con nít) và giờ cũng có cái mặc cảm lầm đường hay tha hoá.
Mảnh nhật kư của Bùi Xuân Phái có ghi một câu của nhà điêu khắc hiện đại, Brancusi, bằng tiếng Pháp: "Quand nous ne sommes plus enfrants, nous sommes dèjà morts" (Khi chúng ta không c̣n là trẻ con nữa, th́ chúng ta đă chết rồi). Lại ở một mảnh khác có h́nh, anh vẽ chân dung họa sĩ Cézanne và ghi một câu của ông này, cũng bằng tiếng Pháp: "Le monde ne me comprend pas. Et moi, Je ne comprends pas le móne. C'est pourquoi je me suis retiré" (Đời không hiểu ta và ta không hiểu đời. Vậy cho nên, ta xin thu ḿnh lại).
Từng thế kỷ có định mệnh của nó. Tôi nghiệm một điều, nhiều lần thấy trong lịch sử nghệ thuật, là cứ vào cuối thế kỷ, lại xảy ra những cuộc chia tay lớn. Đừng hiểu là buồn, cũng đừng hiểu là vui.
Với nhiều cuộc ra đi khác trong vài năm nay, tôi có cái linh cảm đang đứng trước sự kết thúc của một ṿng quay tất yếu.

Thái Bá Vân

VUA PHỐ CỔ
Cả cuộc đời sáng tạo của ông gắn bó với những mái nhà, bức tường rêu phong, đường nhỏ, cây đa, ngơ hẹp... của 36 phố phường cổ xưa của Hà Nội

Có người nói vui những phố như hoạ sĩ Bùi Xuân Phái vẽ thuở nào đă và đang mất đi trong cơ chế thị trường. Và điều đó giúp cho chân dung "Phố Phái" ngày càng trở nên độc đáo và đắt giá hơn bao giờ hết. Có thể nói, cả cuộc đời sáng tạo của ông gắn bó với những mái nhà, bức tường rêu phong, đường nhỏ, cây đa, ngơ hẹp... của 36 phố phường cổ xưa của Hà Nội.

Ông vẽ như một nỗi ám ảnh lạ kỳ với những đường phố, xóm ngơ. Những mái ngói nghiêng nghiêng, những bức tường xiêu vẹo, những con đường loang những bóng nước mưa như cất lên những áng thơ thâm trầm sâu nặng của một kiếp người. Màu sắc phố của ông giữ vững vẻ đẹp nồng nàn của thời gian. H́nh tượng những ngôi nhà mái ngói dù có bị xô nghiêng đi trong bố cục nhưng lại đầy sự sống. ẩn chứa trong cái quăng nâu trầm không một bóng người ấy là cả một tâm hồn đầy rung cảm làm lay động trái tim người. Ngỡ rằng trong cái mảng màu đặc quánh ấy, ở đâu đó trong ngơ vắng, có tiếng người th́ thầm và những nụ cười hồn hậu đang âm vang. Người xem có cảm nhận phố của Phái buồn, cô quạnh và lạnh lẽo...Có phải đó là tâm trạng u hoài của một đời người về mảnh đất cố đô xưa đang tàn lụi? Đâu chỉ có vậy, càng về cuối đời, những sáng tác của ông tràn trề ánh sáng và những bảng màu giàu tâm cảm lạc quan hơn đă bừng lên ở sắc tươi và những nét viền càng ngày càng thanh thoát hơn, đă bớt đen trong chấm phá. Các tác phẩm Ô Quan Chưởng, Ven chợ Ngô Sĩ Liên, Trong phân xưởng nhuộm Sông Đà, Trước giờ biểu diễn... đă xôn xao tiếng ḷng. ở những tác phẩm đó, người xem h́nh dung ra đôi mắt ông đă bớt u hoài và một đời sống và con người mới đă ùa vào tâm hồn như một nhu cầu đổi mới trong sáng tạo. Trục vận động cảm xúc của ông ngày càng lung linh sự sống vận động theo thời gian và sự đổi thay mới lạ trong mỹ cảm.Chả vậy mà sau này, ông đụng chạm cả tới những cô đào, anh kép, những làng quê với đống rơm, con ḅ cùng những cô gái thôn quê. Cũng vẫn với phong cách tạo h́nh đầy tâm trạng, tranh của ông luôn luôn thể hiện một sắc thái độc đáo gây ấn tượng mạnh mẽ cho người xem qua những bảng màu và đường nét với một tiềm thức xô lệch đột ngột về cảm xúc.

Trong phố của ông có ngôn ngữ riêng của ḿnh. Những phố cổ đầy biểu cảm và có những giai điệu đẹp thầm kín. Ông là một hoạ sĩ đồng thời ông cũng là một nghệ sĩ đầy lăng mạn về cuộc sống. Sau khi tốt nghiệp trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương khoá 1941 - 1946, hoạ sĩ Bùi Xuân Phái trở nên một hiện tượng và gây dấu ấn về tài năng như một phong cách, một trường phái. Nhiều hoạ sĩ trẻ sáng tác theo tư duy nghệ thuật của ông. Đặc biệt, lớp đồng nghiệp đều coi ông là một tấm gương sáng về sự cần cù nhẫn nại và mê say sáng tạo trong lao động nghệ thuật.

Ông mất năm 1988, thọ 68 tuổi và là một diện mạo tiêu biểu cho nền hội hoạ Việt Nam hiện đại. Ông đă được Đảng và Nhà nước Việt Nam tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật./.
 

BXP-Utrillo Của Hà Nội
Đi giữa Hànội,người ta có thể chỉ tay vào một góc phố nhỏ nào đấy,nhà cửa dồn nép vào nhau,lặng lẽ dưới một đường viền chậm chạp,gập ghềnh của mái rồi bâng quơ đâu đó một bóng người qua đường,hay một chiếc xích lô đợi khách dưới những ô cửa tối sầm,mà bảo rằng :"Trông Bùi Xuân Phái qúa!". Cũng như người ta có thể ngắm nh́n ở những nẻo đường Montmartre hay ở ngoại ô Paris một vạt tường già nua bóc vẩy,một giáo đường vắng lặng với vài cây cổ thụ không lá,cô đơn,mà bảo:" Kia là một Utrillo!".
Cả hai, đều là họa sĩ chân dung cái thành phố mà họ đă sống,đă yêu,đă cô đơn trong hy vọng,vào những thời gian và không gian khác nhau.Thành phố của họ vừa cổ kính,vừa dân dă. Cả hai đều có cái ngây thơ can đảm là lắp đi lắp lại trăm ngàn lần xúc cảm hội họa của ḿnh trên cùng một môtíp đứng yên.Và cứ thế,họ vẽ cho tới khi tắt thở.
Tranh của Bùi Xuân Phái có sức mạnh im lặng kỳ lạ. Im lặng đến nín thở,vô tội,của những phố ngơ b́nh thường Hà Nội vốn đă đẫm phong trần.Chúng là tiếng nói của một tâm hồn độc thoại,được thốt lên bằng cử chỉ hội họa thống thiết,mê cuồng,ở một đời nghệ sĩ.Mà trong đó c̣n giữ cả một cái ǵ tươi mát,trẻ thơ.
Tôi đă bỏ lỡ dịp hỏi Bùi Xuân Phái xem ông yêu mến Utrillo đến mức nào.Nhưng tôi biết,có một t́nh cờ lịch sử,là thời điểm Utrillo qua đời(1955),cũng chính là khi Bùi Xuân Phái đă đổ dồn mọi thương cảm mê man vào phố cổ Hà Nội,mở đầu thời kỳ đẹp nhất của hội họa và cá tính ông.Một gặp gỡ xa xôi nào ở miền vô thức của nghệ thuật chăng ?
Lịch sử mỹ thuật sẽ ghi có một" thời kỳ xám" của Bùi Xuân Phái.Cũng như đă ghi có một "thời kỳ trắng" của Utrillo.
Mầu xám này của đá.
Cái thời kỳ mà những mảnh báo cũ,những tờ b́a,miếng toile nhỏ như bàn tay,đă uống no mầu xám,lắng ch́m trong tiếng dội của đáy tâm tư.Đó là thời kỳ Hà Nội Hà Nội nhất,mà Bùi Xuân Phái cũng là Bùi Xuân Phái nhất.
Hà Nội có một cuộc đời máu thịt,không nhất thiết phải phô trương,xa xỉ. Cũng như "thời kỳ xám" của Bùi Xuân Phái,có cuộc đời âm thầm của nó,không cần hớn hở,đua chen.
Ở đây,Hà Nội khuất sau những phố nhỏ,đền chùa,Văn Miếu,và những cây đại thụ lầm ĺ tuổi tác.Hà Nội như một tấm bia đá bạc phơ,dăi dầu cái đẹp nặng ch́m của thời gian,thế sự.
Vào những năm cuối đời,hội họa của ông có nhẹ nhàng,linh hoạt và tươi tắn hơn.
Tôi chưa thấy một ai yêu Hà Nội mà không muốn có bên ḿnh,hoặc mang theo ḿnh,một Bùi Xuân Phái.
Thai Ba Van



Lạc Vào Tâm Tư Của Chính Ḿnh

Đất Hà Nội ngh́n năm rất hội họa,con mắt người Hà Nội cũng rất hội họa. BÙI XUÂN PHÁI có một tâm hồn và con mắt hội họa ưu tú đă làm phát lộ vẻ đẹp đó trên tranh...
...Có thể nói từ hơn 40 năm nay họa sĩ BÙI XUÂN PHÁI gắn bó với Thủ đô với những phố cổ và những căn nhà cũ kỹ.
Căn nhà bề bộn ở 87 phố Thuốc Bắc của ông nằm giữa nét thấp đường cao ,giữa vô vàn xanh lơ nhẹ,đỏ,lục,"ghi",nâu ấy,những ô cửa sổ nhỏ như những b́ thư,như những trang vở học tṛ,mở ra ,khép lại ngỡ ngàng với những sinh hoạt hằng ngày đă thành thói quen cứ lặp đi lặp lại để trở thành các lề thói của Thủ đô thanh lịch. BÙI XUÂN PHÁI sống rất giản dị,dễ chiều,khiêm nhường đến rụt rè.
BÙI XUÂN PHÁI có tới hàng ngàn bức tranh,nhiều bức khổ vừa,nhiều bức nữa là khổ nhỏ,rất nhỏ.
Tranh của BÙI XUÂN PHÁI thường có đường viền đậm nét như ở tranh dân gian ĐôngHồ,không cứng mà run rẩy,tung tẩy,mà cô đọng khuôn h́nh,vừa làm cho người và vật như đang chuyển động,vừa sống với cái cũ kỹ của vật liệu,với thời gian,vừa mới mẻ ,khác thường dưới nắng đột ngôtcụa những ngày đẹp hay sạch sẽ tinh tươm sau một cơn mưa ,ở trong nhà nh́n ra hay đi trên đường phố. Ta bắt gặp trong cái đông đúc của phố phường những khoảng bằng lặng vắng vẻ,lúc đó các chi tiết sinh hoạt hiện lên thật thú vị : đồ lề bơm vá xe đạp,bác xích lô đang đạp xe,em bé chạy trên hè...Những nét sinh hoạt hồn nhiên ấy trong tranh cũng như những tia nắng,những hạt mưa làm toàn bộ không gian vô tri giác trở nên sinh động-Người Hà Nội thấy ở đây quê ḿnh, cái cảm giác về cố hương ít c̣n thấy ở dân đô thị náo nhiệt ồn ào.Người Hà Nội thấy ở sau mỗi mái nhà,mỗi ô cửa sổ,mỗi mảng tường,mỗi vỉa hè,mỗi cây đa,mỗi mái chùa,mỗi am thờ,mỗi cành cây,một dáng ngồi,một dáng đi,đứng,một góc chợ,một chiếc xe ḅ,một tà áo rực qua đường,một bóng nắng nghiêng,thấy thời gian lịch sử không trôi đi qua mà c̣n lắng đọng như phù sa trên những triền sông,ở đó bàn chân ta ấm áp cái từ xa tới,từ xưa tới và trở nên kề cận với da thịt ḿnh.
Cái t́nh ấm áp tỏa ra từ con mắt chân t́nh đó đă làm cho một mảng của đời sống phố phường vốn như rời rạc,tủn mủn ,vỡ vụn trở thành một toàn cục,một phát ngôn trọn nghĩa về các trạng thái tâm hồn,về những xúc cảm đẹp của con người.
Tranh của ông như người bạn cũ lâu ngày gặp lại,vừa mới mẻ ,lạ lùng vừa quen thuộc từ thủa xưa.
Ở BÙI XUÂN PHÁI ,thiên nhiên rất gần với ta,sương và khói,mây và trời,rừng và núi ,những cảnh nông thôn gần gũi và thân thiết như cái ấm ,cái chén trong nhà.Ông thích vẽ những khuôn mặt không đẹp một cách thông thường (ở tất cả chân dung của ông,người ta thấy người mẫu thường là những người rất thân với họa sĩ,đưọc ông dành tất cả t́nh cảm như vợ con,anh em,người hàng xóm,bạn bè đồng nghiệp)- Họa sĩ BÙI XUÂN PHÁI không bao giờ tự ngắm ḿnh,chỉ suy ngẫm để ngẫu nhiên lạc vào tâm tư của chính ḿnh,tự họa và chân dung của ông không là gương soi diện mạo,mà là gương soi của đường điện tâm đồ của xúc cảm bên trong.ở dưới mặt tranh ,lịch sử của cá nhân ,nắng gió của thời gian,dấu vết của lao động,của đau đớn và niềm vui,đọng lại như dấu ân của số phận,kỷ niệm của đời người.
Nguyễn Quân


Có Một Thế Giới Phái

...Không phải về bất kỳ nghệ sĩ nào,nhà văn,nhà thơ nào,ta cũng có thể nói là người đó đă tạo nên thế giới riêng của ḿnh,trừ phi ,cao hơn cả nhân cách và bản sắc độc đáo rất rơ nét,tác phẩm của anh (hay chị) ta bày ra một cơi tâm linh đích thực ,mà ,khi phiêu du trong đó ,ta không thể không cảm thấy thấm nhuần cái tinh thần khôn diễn tả nổi bằng lời của nó.Tôi,tôi nói hẳn hoi : thế giới Phái,như người ta nói thế giới Picasso(le monde picasien),thế giới Tche'khov (le mond tche'khovien),thế giới Rimboud (le monde rimbaldien)...

Vậy đó,tôi sung sướng thả ḿnh vào trong thế giới Phái.Để ngất ngây với những bao la trời
nước,doi sông ,cồn cát ,những con thuyền nằm trên bến nghe biển thở dạt dào từng hơi sóng mặn. Để ngẩn ngơ trước cái duyên Lọ Lem của những cô gái hồn nhiên làm đẹp trước gương,những cảnh hậu trường sân khấu chèo. Và nhất là để trầm lặng suy tư trong tiếng nói rêu phong của những phố cổ Hà Nội ,phố cổ Hội An hay những phố đường rừng mạn ngược.Con mắt của Bùi Xuân Phái dơi vào sự vật,tôi nghĩ ,có chút ǵ na ná như cái da diết trong cách nh́n của Ce'zanne,người khai mở đường hội họa hiện đại Pháp."Khi tôi nh́n cái ǵ" ,Tôi không dám ngoảng đi,sợ mắt ḿnh xoạc rách". Chính bởi thế nên Bùi Xuân Phái đă phát hiện thấy trong cái nôm tục thường nhật những ǵ vi tế nhất,cũng là b́nh dị nhất mà ta dễ bỏ qua mặc dù luôn luôn nằm trong tầm cảm thụ của ta. Ai có thể ,hơn Phái,đọc được những tâm sự phố trên những mái ngói thâm hàng thế kỷ sương mưa ,trên những mảng vữa lở lói,những bức tường rêu phủ nham nhở ,trên những đầu hồi nhà,trên những ngọn đèn đêmchao đưa trên dây điện dăng ngang một ngă tư? Nhà thơ nào đă từng nói ,như Phái,bắt được nhịp đập thỗa xuyến của Hà Nội "ba mươi sáu phố phường",của Hà Nội xưa "ngàn năm văn vật" ?
Không hề là nhạc sĩ ,Bùi Xuân Phái lại nắm rất vững một thủ pháp tinh tế trong sáng tác nhạc: biến tấu trên một chủ đề. Cũng một góc phố Hàng Mắm hay Hàng Bạc,Hàng Nón hay Phất Lộc,anh cho ta vô vàn biến tấu,vô vàn dạng ,không trùng lặp,mỗi dạng chứa đựng một tâm trạng,mỗi dạng lung linh một sắc độ ánh sáng mới.Ai đếm được bao nhiêu lần Phái trở lại với chủ đề hóa trang chèo,với ngôi đền Bạch Mă ,với cây đa Ngơ Gạch,với những tấm bia Văn Miếu ? Tôi hiểu sự hănh diện của những Việt Kiều xa nước có được một vài bức tranh Phái-dù chỉ thuộc loại "mini"-treo trên tường nhà ḿnh. Một trí thức ở Paris viết thư về cho bạn :..." Ḿnh có đến nhà mấy vị có máu mặt(tức là có tiền),họ treo tranh xấu dễ sợ luôn.Càng thấy nhớ anh Bùi Xuân Phái. Và nhớ câu không biết là của ai :" Quand on voit la tete des gens auxquels Dieu accorde la fortune,on comrpend son me'pris des richesses ( Khi ta thấy mặt mũi những kẻ được Thượng Đế ban cho tài sản chợt hiểu Người khinh rẻ của cải nhường nào )" Mới biết giáo dục thẩm mỹ ở đây (tức là ở Pháp)cũng khó...không phải ở gần Picasso (về địa lư ) th́ đương nhiên là dạng đâu. Ngồi coi lại mấy tấm ảnh mầu chụp tranh anh Phái,bỗng thấy thèm nó trên tường như tâm hồn thèm cửa sổ..."
Ngôn ngũ tạo h́nh của Phái là một mà cũng là đa bội: vẫn là cái đậm đà nhân hậu ấy,cái duyên mộc ấy,mà khi th́ trầm mặc hiền triết,khi th́ tươi ngon như trái dưa hấu vừa bổ. Thảng hoặc ,hồn nhiên đến độ tưởng như vụng về tựa nét vẽ trẻ thơ khôn thể bắt chước.
Bùi Xuân Phái biết vẽ cả những cái không -hiện -diện.Trong những tranh đạt nhất của Phái,bồng bềnh những hiện diện ,khônghiện diện tạo nên cái chiều thứ tư giao nối không gian -thời gian.
Đứng trước một Ô Quan Chưởng đẫm mầu hoàng hôn,tôi nghe nghe ngân nga hoài cái âm hưởng Thanh Quan..." Lối xưa xe ngựa hồn thu thảo/Thềm cũ lâu đài bóng tịch dương"...Ở một ngoẹo đường khuy nọ ,có lúc tôi tưởng sắp nhô ra một bác gánh phở rong,với chiếc mũ "phớt" điển h́nh đến độ đă trỏ thành thành ngữ .Và rất nhiều lần ,tôi có cảm giác gần như xác thực là một số tranh phố của Phái tỏa ra mùi hoa sữa ,cái mùi hương rất Hà Nội ,rất mùa -thu-Hà Nội,nôn nao như gom ngàn luyến nhớ .
Cảm ơn Bùi Xuân Phái cùng cái thế giới anh tạo nên.Tôi cứ nghĩ chân thật và hồn nhiên rằng,đền đáp những ǵ anh đă cho cuộc đời bây giờ và mai sau,đời sẽ trả lại anh tấm hộ chiếu đi vào bất tử.
Dương Tường

 

Tâm Hồn Bộc Bạch
Fefprey Hantover
Nhà phê b́nh nghệ thuật Mỹ
Bùi Xuân Phái,con người và nghệ sĩ, vẫn là một hiện diện sống ở Việt Nam sau khi ông mất v́ ung thư phổi tại Hà Nội ở tuổi 68. Là họa sĩ Việt Nam nổi tiếng nhất ở ngoài nước, Phái cũng là một họa sĩ được kính trọng nhất và nổi tiếng nhất ở trong nước,mặc dầu đến năm 1984 mới được phép bày một triển lăm cá nhân. Không một ai nói nói điều ǵ xấu về ông: thường thường ,ông được mô tả là khiêm tốn,kín đáo,rộng lượng,độc lập suy nghĩ,và trên hết ,là một phẩm cách trầm lặng.
Phái được bạn bè (ông có nhiều bạn bè thuộc đủ các tầng lớp)mệnh danh là Je'sus do bộ râu và khuôn mặt gầy guộc,cái tên đó có thể được tặngcho ông v́ tính chịu đựng thánh thiện và sự kiên dũng tinh thần của ông trước đau đớn. Những bức chân dung và chân dung tự họa cho thấy một người với đôi mắt sâu sắc mà buồn dường như phản ánh nỗi đau của cả một đời. Không ai đă từng thấy bức chân dung tự họa của ông dưới hầm trú ẩn trong đợt oanh kích Nô-en 1972, có thể quên được cặp mắt ấy,cái nh́n choáng váng nghi hoặc ấy.
Một ngọn đèn dầu hỏa ,một chén trà,một góc phố hầu như vắng ngắt,một diễn viên chèo đang hóa trang-ông xử lư chủ đề mọn mằn nhất một cách nghiêm túc và tôn trọng,khiến chúng có sức nặng và tầm quan trọng của một nghi lễ thần thánh hoặc một thánh tích. Những bức tranh của Phái giấu sự tinh vi của chúng đằng sau một sự giản dị,dễ thương về phong cách và chủ đề.Sau khi chiến tranh kết thúc vào năm 1975, tranh ông có thêm mầu đỏ ,xanh lơ, tía nhưng sắc điệu bao trùm vẫn là nâu, xám ,trắng -xám.
Người ta biết đến Phái nhiều nhất là ở những cảnh phố Hà Nội, nơi mà trừ một thời gian ngắn ở Việt Bắc và trong thời kỳ Mỹ ném bom Hà Nội , ông đă sông suốt cuộc đời trong ngôi nhà chôn nhau cắt rốn.Chiều chiều ,ông dạo phố,lấy kư họa.Ông trở về nhà để vẽ ,lôi một hộp sơn từ dưới gầm nghế tron gian nhà vừa là pḥng tiếp khách vừa là pḥng ngủ.và đặt một tấm toan lên mặt ghế. Rất nhiều người sao chép các cảnh phố,nhưng không bắt được tinh thần. Những cái họ thiếu là sự tôn kính,ḷng yêu và thoáng chút buồn tiếc một hế giới đă qua đi-các nhac công cổ truyền,ông đồ già ngồi thu lu góc phố,những ngôi nhà ọp ẹp hư nát.
Phái bắt cảm hứng từ Rouault, Utrillo, Miro, Derain và đặc biệt từ họa sĩ Pháp Albert Marquet, nhưng ông không chuyển phong cách hiện đại chủ nghĩa với thực tế biểu hiện h́nh tượng của nó sang hội họa Việt nam. Đúng hơn,phong cách đó hợp với tâm thế buồn thương của ông khi ông nh́n thế giới của ḿnh.Những đường nét dập dờn,những khối h́nh khấp khểnh,cách xử lư nhanh,hầu như chỉ gợi đối với những h́nh tượng nhân vật trên phố chẳng mấy ràng buộc vào một bộ nguyên lư mỹ học,mà là phản quang của một thế giới,một cách sống đang tan ră,sụp đổ,biến mất trước mắt phái...
 

Van Cao

Phố Phái

Tặng Bùi Xuân Phái

Không người ở
Không số nhà
Không tên phố
Tôi gửi bài thơ về
Phố Phái

Người đưa thư sẽ t́m đến phố anh
Một góc phố Hà Nội
Một góc phố Việt Nam
Trước khi Tây chiếm thành
Hà Nội

Một góc phố anh sống
Một góc phố tôi sống
Không người ở
Không số nhà
Một ḿnh
Phố trắng
Một góc phố tồn tại

 

Trần Dần : Khóc Phái

thành phố không khóc hết cửa sổ của ḿnh?
sấp mải để tang
người Quốc hoạ
thôi khất hôm nào
báo chí
quốc tang sau?
Phái - phố - ốih? Phái ơ hờ ơ?

thành phố không khóc hết cửa sổ của ḿnh
không phải lễ tang - người Quốc họa?
thôi khất hôm nào - quốc báo - quốc tang nhau.

.phải có con mắt canh sáu mới thức suốt được năm canh.

. người ta hát những ngày mai ca hát? c̣n Tư Mă? tôi?
tôi đă hát những ngày mai - không hát?
bây giờ tôi
hát - lạc quan đen?

.mọi giá trị đều mua bằng những mất ngủ chân mây

.ôi những phố cố t́nh vắng vẻ…
để khói hè

.thế hệ sau quyết định thế hệ trước
con cháu quyết định ông cha
tương lai quyết định hiện tại và quá khứ?

tôi muốn một đồng hồ chạy ngược
xuất phát từ ngày mai
chạy tới bây giờ
chạy ngược tới ngày xưa?


Đỗ Quang Nghĩa :
Hà Nội phố
Bùi Xuân Phái về thành trong một ngày đông
suốt đời màu ch́ bầu trời hôm đó c̣n lại trong tâm khảm
trí năo ông muốn ngừng suy nghĩ.
Ở lại cùng lắm ông chỉ trở thành một cán bộ văn hóa ông không h́nh dung ra
vào thành ông sẽ giữ được ḷng ḿnh
vẽ ǵ và như thế nào ông không rơ.
Những mái nhà phố cổ vơng ḿnh v́ tâm sự của những kẻ tài hoa
nắng chiều không rơ nhưng đường viền của những ngôi nhà vẫn hằn sâu kư ức
không rườm rà, không uy nghi
phải nói là nghèo nàn, rất nghèo
ông không mường tượng được Hà nội trước và sau đó trăm năm.
Nét độc đáo ông cảm nhận kia thực ra là vô t́nh
với túi tiền thị dân xứ này
với tŕnh độ của những toán thợ theo mùa
người ta chỉ làm được thế thôi.
Ông thấy sao nhục nhằn trong những ngày tháng ấy.
Ánh nắng đuối dần trên những bức tường cũ,
ông nghĩ về bạn ḿnh Dương Bích Liên,
khác ông và khác mọi người
Dương Bích Liên t́m tính vĩnh cửu trên gương mặt các thiếu nữ Hà nội
tại sao lại phố cũ, tại sao lại thiếu nữ
tại sao ông không phát hiện ra màu vàng ấy như hoa cải đồng
tắm trong không gian Hà nội như Dương Bích Liên
và tại sao cả ánh vàng hoa cải cũng tuyệt vọng buồn?
Bùi Xuân Phái không ngờ
20 năm sau ngày ông chết người ta vẫn kéo ra chuyện ông về thành
đúng với ông nhưng không đúng với quan điểm của họ.
Tranh Phái c̣n trong những sưu tập tư nhân ở nước ngoài
phố cổ Hà nội biến dạng trước cả những bức tranh.

 

Lâm Thị Mỹ Dạ

Màu phố Phái

Người đi chợ Tết mua gà thật
Tôi mua gà đất tuổi thơ tôi
Gà đất bây chừ nằm trong đất
Tiếng gáy c̣n tươi rộn giữa trời

Chợt thấy cầu vồng sà trước mặt
Trăm loài hoa đẹp nói lời mơ
Thấp thoáng trong hoa thiên thần nhỏ
Em gái mắt đen phấp phỏng chờ…

Đôi lúc tâm hồn màu phố Phái
Tĩnh lặng ngói rêu, tĩnh lặng tường
Sớm nay thời tiết như mười bảy
Tở mở lá cành ngơ ngác hương.

 

 

HOME