Trả lời bạn Hữu Minh :

Người nào, vật nào, chỗ nấy
 

Ai cũng hiểu rằng một bức tranh giả không thể tự nó xuất hiện,không thể tự nó rơi từ trên trời xuống,nó phải có người nào đó ngồi cặm cụi sao chép hoặc nhái theo phong cách rồi ký tên nhà danh họa vô bức tranh đó ,đơn giản chỉ là một công việc hòng mưu cầu lợi nhuận một cách vô nghĩa nhất trần đời. Tôi không tin là có họa sĩ nào lại chịu làm cái công việc khổ sai ấy,bởi vì người nghệ sĩ luôn ý thức được rằng "Đã mang tiếng ở trong trời đất/ Phải có danh gì với núi sông" Nếu người nghệ sĩ không thực hiện được ước vọng ấy anh ta sẽ chỉ là một bộ xương khô biết đi ,sống như thế chỉ là một sự dịch chuyển từ cái nôi tới nấm mồ trong quá trình 70 mươi năm hoặc lâu hơn là 95 năm thì cũng vậy thôi,có nghĩa gì ? Tôi muốn nói là những bức tranh bị làm giả của các danh họa VN nói chung và của BXPhái nói riêng chủ yếu được vẽ ra bởi những người thợ vẽ hoặc một số sinh viên mỹ thuật đang thất nghiệp vì thế chất lượng của nó rất kém và dễ dàng bị giới họa sĩ chuyên nghiệp phát giác.
Từ khi xuất hiện nền kinh tế thị trường cũng là khi bắt đầu xuất hiện mọi thứ của giả để bán. Nếu bạn mua phải một chai rượu giả ,bạn sẽ uống vào bụng,có thể bạn sẽ đau bụng một chút,nhưng tất cả lượng rượu giả đó sẽ nằm ở trong bụng bạn ,cuối cùng nó cũng được thải ra theo đường tiêu hoá và thế là tang chứng vật chứng cũng biến mất luôn.Nhưng bức tranh giả lại không như thế,chẳng may cho người khách hàng chưa "thuộc bài" mua phải đồ giả ,đem về nhà treo lù lù ở nơi trang trọng nhất,hoan hỉ vì mua được tác phẩm của danh họa với giá rẻ giật mình. Nhưng niềm vui ngắn chẳng tày gang,VN mình có câu "Nó có lú thì chú nó khôn"vài ngày sau lại có ông khách sành điệu nghệ thuật qua nhà chơi,và thế là chủ nhân của thứ của rởm này lại một phen tá hoả tam tinh ,mặt đỏ như vang,vội đi tìm cái gậy "phải gặp cái thằng chủ gallery bán cho mình cái thứ của đểu này để nói chuyện cho ra ngô ra khoai."
Hầu như trong mọi trường hợp nếu khách mua phải tranh giả thì khi bị phát giác,người chủ gallery nếu còn muốn tiếp tục duy trì cửa hàng sẽ đành ngậm bồ hòn mà nộp giả lại tiền cho êm chuyện bởi nếu không ,vị khách hàng nội địa này, sẽ dọa đổ dầu hoả ra nhà và đốt cửa hàng luôn.Để tránh kết cục tương tự như thế,các gallery nếu có bán tranh giả thì chủ yếu nhằm vào đối tượng người nước ngoài và Việt kiều,những người không am hiểu và thuộc phong cách của BXPhái, mặt khác ,với tâm lý yên chí là với các đối tượng này khi mua trang giả đem về nước thì sẽ chẳng có ông khách sành điệu nghệ thuật nào qua nhà chơi mà lo ngại hậu họa.
.Đặc tính nữa của tranh giả là giá bán của nó cũng giả luôn,nghĩa là rất rẻ .
Theo tôi biết thì, các nhà sưu tập thế hệ thứ hai,những khuôn mặt tiêu biểu như: Trần Hậu Tuấn, Bùi Quốc Chí,Đỗ Huy Bắc,Dũng Vĩnh Lợi,Danh Anh,dường như đều đã từng bắt buộc bị đóng học phí cho những ngày đầu nhập cuộc chơi,ít nhất vài ba lần họ đã từng mua nhầm phải tranh giả và đã từng phải hứng chịu những hệ lụy phiền toái của những "của nợ" ấy gây ra,(giới sưu tập chuyên nghiệp hiểu rõ rằng tranh giả trước sau cũng bị lật tẩy và khách mua sẽ đem trả lại,rất rách việc và mất thời giờ).Với cái giá phải trả đó đã giúp họ "thuộc bài" và trưởng thành,ngày nay số người này đều là các chuyên gia sành sỏi về tranh Phái.
Giai đoạn làm ăn phát đạt nhất của giới làm tranh giả VN là ở thập niên 90 ,khởi đầu là cuộc triển lãm và cuốn sách của hãng Plumblossoms năm 1991 (xuất bản và triển lãm tranh VN tại Hong kong- Với tựa đề cho cuốn sách và tên cuộc triển lãm mỹ thuật Việt Nam đó là : Tâm Hồn Bộc Bạch)Trong cuốn sách in ấn công phu và hoành tráng nhất mà họa sĩ Việt Nam chưa từng được thấy từ trước đó. Rất tiếc là trong sách đó số tranh giả của BXPhái lại nhiều hơn tranh thật. Và không được biết là trong triển lãm đó tại Hong Kong có thêm bao nhiêu bức "cọp" nữa,chỉ biết sau đó vụ việc cũng vỡ lở,tay giám đốc người Mỹ của gallery danh giá Plumblossoms này đã tuyệt giao luôn từ đó với nhóm cộng tác người Việt ,lý do vì đã dẫn dắt và giới thiệu cho anh ta mua một số lượng tranh cọp đem về Hong Kong để triển lãm và bán.(Có dịp tôi sẽ tố cáo nhóm người đầu tiên ở VN đã kiếm được bộn tiền trong vụ Plumblossoms,bây giờ thì chưa bởi vì nó có nhiều tình tiết và khá dài dòng)
Tiếp theo phải kể mấy cái tên tiêu biểu mà nhắc đến giới sưu tập chuyên nghiệp ở VN đều biết: bà Hui ,chủ gallery Lã Vọng; nhà sưu tập Việt kiều Hà Thúc Cần sống ở Hong Kong;nhà sưu tập Sambon Koo người Hàn Quốc,(những người này đều có một nhóm người Việt chăn dắt)mỗi người này đã mua vào và bán ra ít nhất là 50 bức tranh giả của BXPhái ,cả sơn dầu lẫn bột mầu .Bằng chứng nào giúp tôi khẳng định như vậy ? Đơn giản là những thứ của giả đó họ lại dùng để in ấn tùm lum vào sách và tạp chí ở nước họ.Và khi tôi sang Mỹ vào năm 1995, nhà sưu tập Phó Bá Quan (giám đốc một ngân hàng tại Mỹ) đã mời xem số tranh mà ông ta mua được,khoảng 20 bức tất cả đều là của giả ,vẽ cẩu thả và xấu một cách thê thảm.Để có những của giả này, ông PBQ đã phải trả một số tiền lớn cho Hà Thúc Cần.Một thời gian sau tôi nhận được lời cảm ơn của nhà sưu tập ở Mỹ,ông ta nói rằng đã đem toàn bộ số tranh đó bay sang Hong Kong để giả lại cho HTC và đã đòi lại tòan bộ số tiền.Nói chuyện thêm về nhà sưu tập Hà Thúc Cần,sau vụ đó ,ông này cũng sang VN và tìm đến gặp tôi,điều bất ngờ và thú vị với tôi là, ban đầu,ngỡ ông ta sẽ gây sự gì đây,nhưng té ra Hà Thúc Cần lại bộc bạch tâm sự :"Tôi cũng chỉ là một nạn nhân" và đó cũng là câu nói cuối cùng mà tôi nghe được từ nhà sưu tập rất có ...tai tiếng này,nghe có người nói, ông ta đã mất cách đây vài năm sau khi đã tốn kém rất nhiều tiền để thay hai quả thận nhưng cũng đành vô vọng.
Sau khi BXPhái mất,tôi đã không thể nhớ hết được đã bao lần phải chứng kiến,phải xem những bức tranh giả,và tiếp chuyện những nạn nhân của tụi họa tặc. Phần nhiều những khách hàng nếu mua những tranh có giá tiền khá lớn ,họ thường đem đến gặp tôi để check.Tôi luôn theo một nguyên tắc có thể nói là sắt đá đó là nói sự thật. Nếu bức tranh đó là của giả thì của bất kỳ ai đã bán bức đó,tôi cũng sẽ không khoan nhượng .Khi tôi khẳng định đó là tranh thật hay tranh giả thì trong mọi trường hợp tôi đã tự nguyện nhận lãnh trách nhiệm về điều mình đã nói mà hoàn toàn không thu lợi gì cho mình dù chỉ một đồng xu teng vì tôi đã coi đó là bổn phận và trách nhiệm mỗi khi có những yêu cầu cần được giải đáp về tranh của BXPhái.Số các vị khách đã có nhu cầu check tranh khoảng trên 50 người,Việt,Tây,Hàn,Nhật,Mỹ....Trong gần 20 chục năm sau khi BXPhái mất,giới làm tranh giả đã bị tôi bác bỏ đã ở con số không ít hơn 100 bức, có đủ loại kích cỡ và chất liệu,và số tiền đã cứu cho khách Việt Nam và khách Quốc tế khỏi bị mất oan cũng không ít hơn 200.000 USD, nói vậy còn thấy là ít,lấy thí dụ chỉ riêng nhà sưu tập Phùng Tất Thắng (sống ở Hà Nội),tôi cũng đã cứu thua cho anh ta ít nhất là 20.000 USD,anh chàng này cứ một thời gian lại ôm một bức tranh đến gặp tôi và hỏi :"Anh ơi, tranh này có mua được không ? " sau khi biết là tranh giả, lại hớt hải,khẩn cấp ôm tranh đem trả cho người bán và đòi lại tiền đặt trước,nhiều lần như thế mà anh ta vẫn không nản chí,sau cùng anh ta đem lại một bức tranh thật của BXPhái cùng với câu hỏi cũ nhưng lại nhận được câu trả lời mới : đó là tranh thật. Thế nhưng nhà sưu tập này lại không tỏ ra vui ,anh ta thú nhận rằng "riêng bức này họ lại không bán và bảo cầm đến cho anh xem để muốn biết anh sẽ khảng định như thế nào ?
Bạn có biết bí quyết nào đã giúp tôi phân biệt được đâu là cái dây thừng và đâu là con rắn không ? Ngoài những kinh nghiệm mà tôi đã nói , tôi lại có một kinh nghiệm nữa,tưởng như rất nhỏ mọn thế nhưng bằng cách đó thôi cũng đủ biết đó là tranh thật hay đó là tranh giả mà chưa cần phải nhìn vào bức tranh. Cách thức đó là : đầu tiên,tôi yêu cầu khách cho xem mặt sau của bức tranh. Có thể bạn chưa biết đó thôi,mặt sau của những bức tranh BXPhái cũng có tiếng nói ,cũng có ngôn ngữ của nó đấy.

 

Hữu Minh hỏi: Qua đây có thể thấy thị trường hội họa Vn trong 10 năm (từ 1990 đến 2000) có hẳn một thế giới ngầm,có tổ chức và sự liên kết giữa các nhóm người Việt và người ngoại quốc để làm và tiêu thụ tranh giả ở nước ngoài,cụ thể ở mấy nước mà ta đã thấy : Hồng Kông,Hàn Quốc,Singapore...và tranh giả của BXP cũng đã len lỏi được cả vào nhà bán đấu giá danh tiếng hàng đầu thế giới Christie’s.Câu hỏi được đặt ra là, giới chức có trách nhiệm ở VN có biết không và phản ứng của họ như thế nào trước tệ trạng này ?

Như đã nói,tranh giả của các danh họa VN không phải tự nhiên từ trên trời rơi xuống,nó phải có người vẽ.Người vẽ là ai ? Điều này quá đơn giản nếu nhà chức trách muốn truy tìm. Chỉ cần vào một gallery có bức tranh giả ấy ,nhà chức trách chỉ cần nghiêm nét mặt với giọng nói to hơn một chút : "Ai đã gửi bán bức này ? " Hoặc :"Đã mua bức này của ai ?"Thì tôi đảm bảo là trong một buổi chiều sẽ túm được hàng tá họa tặc.Nhưng vấn đề là,tôi nghĩ ,hình như ở VN pháp luật chỉ (hoặc sẽ) được thực thi khi có ai đó đâm đơn khiếu kiện. Về phía những người sau khi biết mình bị mắc lỡm mua phải của giả thường cố gắng trở lại thương lượng với người đã bán thứ hàng giả đó và cả người bán cũng muốn yên chuyện nên giải quyết nhanh gọn theo cách của họ. Tôi chưa thấy có trường hợp nào liên quan tới tranh giả của các maitre mà chính quyền phải ra tay xử lý.

Hồng Gấm hỏi: Như anh nói thì đã từng "giật đổ" hơn 100 bức tranh cọp,vậy chắc hẳn sẽ không tránh được những phản ứng của các tác giả và cả của người sở hữu những thứ đó ?

Thường thì nếu được hỏi thì tôi sẽ có trách nhiệm phải trả lời.Và tôi ý thức rõ trách nhiệm của mình,tôi hiểu rằng nếu mình nói sai hoặc kết luận không đúng,bảo tranh thật là tranh giả,tôi biết ,người sở hữu bức tranh thật đó có quyền đến trước cửa nhà mình mà ném gạch đá vào nhà mình. Nhưng bạn biết đấy,và tôi cũng ngạc nhiên có phần hơi thất vọng một chút là chẳng thấy có phản ứng nào từ phía những người có những bức tranh giả mà khách đã đem trả lại cho họ vì đã tin vào điều tôi khẳng định.Tôi sẽ rất vui nếu được gặp mặt trực tiếp với các tác giả những bức tranh cọp ấy.Tôi sẽ phân tích cho họ hiểu là họ đã vụng về và kém cỏi như thế nào.Một lần nữa tôi muốn khảng định rằng :Tranh BXPhái không làm giả được. Tôi nghĩ những ai yêu Phái và hiểu nghệ thuật của Phái cũng sẽ đồng ý với ý kiến này.
Có một phản ứng duy nhất mà tôi đã gặp,đó là trường hợp ông Lâm cà phê đã bán một bức sơn dầu cho một người Mỹ.Khi tôi đến chơi nhà anh này,việc đầu tiên anh ta muốn khoe với khách là một bức tranh của một danh họa VN BXPhái . Trời ơi trời,tranh của grand maitre mà thế này ư ?Tôi nói với anh ta đó là một bức tranh của một họa sĩ nào đó không có giá trị nhưng đã được chủ nhân của bức tranh thay chữ ký và gán cho của Phái.Một thời gian sau ,anh chàng này lại sang VN và cũng đem bức đó về trả cho ông Lâm.Tất nhiên ông Lâm toét không có cửa nào để chạy và buộc phải trả lại tiền cho khách.Phản ứng của ông Lâm toét khi gặp tôi là một câu trách cứ làm tôi buồn cười mãi,tôi không rõ là ông Lâm toét đã ngây thơ đến mức như thế hay đã vờ ngây thơ khi ông nói :" Đáng lẽ cậu phải làm ngơ đi cho tớ chứ!Ngày xưa ,ông cụ nhà cậu và tôi đã khổ nhiều rồi,đã bị bọn tư bản Đế quốc nó xâm lược,bóc lột nhiều rồi,bây giờ mình bóc lột lại tụi nó một chút thì cũng là lẽ thường tình thôi." Nghe ông Lâm toét nói vậy tôi chỉ biết cười và chợt hiểu rằng suy nghĩ của những người từng bán những bức tranh giả cho khách ngoại quốc chắc cũng chỉ đơn giản như vậy thôi.

Gerard hỏi : Tranh giả ở Vn xuất hiện từ bao giờ ?


 Thường thì tranh giả chỉ xuất hiện sau khi người họa sĩ chết.Nhưng ở VN họa sĩ còn sống hay đã chết không quan trọng lắm, quan trọng là nếu tranh của anh ta đắt giá và có nhiều khách hàng quan tâm thì dù người họa sĩ đó đang còn  sống khoẻ người ta cũng bất chấp luôn và hồn nhiên làm giả tranh của họa sĩ đắt giá đó .Trường hợp họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm là một thí dụ,cách đây vài năm tôi đã nghe nói: bà Thu Giang (là vợ họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm và là con gái nhà văn Nguyễn Tuân) cứ một thời gian bà Thu Giang lại phải đi "tuần tra" qua các gallery ở Hà Nội để xử lý những bức tranh "chướng tai gai mắt" đã láo lếu ký tên là Nghiêm(?)Thực tế,tranh giả ở VN đã xuất hiện lâu hơn người ta tưởng.Tiền thân của những người làm tranh giả lại chính là Bảo tàng Mỹ thuật VN.Từ những năm 60 ở thế kỷ trước ,người ta đã có chủ chương sao chép lại những tác phẩm của các danh họa VN mà BTMT không có khả năng có được để trưng bày với lý do là để cho công chúng thưởng thức và học tập.Bên cạnh đó,BTMT có cả một dịch vụ sao chép tất cả những bức tranh nào ở trong bảo tàng nếu khách yêu thích và đặt vẽ giống y như vậy.Tôi đã được nghe chính nhà sưu tập Hà Thúc Cần khoe kể với tôi rằng ông ta đã đặt BTMT làm phiên bản tất cả những bức tranh quan trọng có trong BTMT(từ năm 1987) hệ quả đã xảy ra tiêu biểu nhất của vấn đề này chính là bức "Bến Phà ở Sông Đà " của BXP mà ông Hà Thúc Cần đã dùng phiên bản bức này để tham gia bán đấu giá tại nhà bán đấu giá danh tiếng hàng đầu thế giới Christie’s vào tháng 10/1997 tại Singapore với giá bán là 47.000 USD

Thời BXP ,tôi nhớ là thỉnh thoảng họa sĩ Hoàng Tích Chù lại đến nhà và mời BXP đi nhà hàng để khao vì vừa được BTMT đặt hàng.Họa sĩ HTC có một bức sơn mài được xem là thành công nhất trong sự nghiệp của ông đó là bức "Tổ đổi công" Họa sĩ này cũng đã tâm sự,ông được BTMT đặt vẽ lại nhiều lần quá đến nỗi mỗi lần nhìn thấy đứa con tinh thần của mình mà phát sợ.

 Chuyện của họa sĩ Nguyễn Trọng Niết lại mang vẻ bi hài,họa sĩ Niết vốn là người bạn xưa cũ của BXP và cũng là hàng xóm của chúng tôi. Năm nay họa sĩ Niết cũng đã 86 tuổi.Họa sĩ Niết từng than thở và kể với tôi về một chuyện oan ức của ông xảy ra ở BTMT,theo ông Niết cho hay:
-Họ đã bán bố nó bức tranh "Chợ Mường Khương" của tớ cho nước anh em XHCN là Liên Xô từ lâu và bức đó hiện đang được bày tại Bảo tàng Phương Đông ở Nga.Thậm chí người Nga còn in vào sách bức đó và gửi biếu sách tôi đây. Họa sĩ Niết lấy sách và chỉ cho tôi xem bức sơn mài "Chợ Mường Khương".Sau đó ông nói tiếp :
-Hôm vừa rồi tôi qua BTMT,giật mình vì thấy người ta treo bức do ai đó vẽ lại bức "Chợ Mường Khương". Mình thấy ngỡ ngàng,xa lạ, vì đâu phải đứa con tinh thần của mình chứ.Tôi có gặp người phụ trách để khiếu nại sự việc thì người ta bảo :" Tranh của cụ đó chứ còn của ai ? Cụ già rồi nên bị lẫn,cụ không nhận ra tranh của mình đó thôi" Họa sĩ Nguyễn Trọng Niết bèn đưa ra quyển sách và chỉ vào bức tranh in trong đó có lời ghi chú là thuộc sở hữu của bảo tàng Nga ,rồi hỏi :
-Thế tại sao bức này lại đang nằm ở Nga ? Các cán bộ bảo tàng lại cười và bảo người họa sĩ già :
- Chắc là cụ đã từng vẽ hai bức mà vì tuổi già trí nhớ kém nên cụ đã quên đó thôi.
Sau cùng họa sĩ yêu cầu không được trưng bày bức tranh chép lại đó, vì họa sĩ Niết khăng khăng khẳng định đó không phải đứa con tinh thần của mình ,nhưng cán bộ bảo tàng đã giải thích cho người họa sĩ già hiểu rằng, đó là tài sản của Nhà nước,không thể thay đổi theo ý muốn của mỗi cá nhân được.

Gerard hỏi :Sinh thời BXP có ý thức được rằng sẽ có khi người ta  làm tranh giả của ông một cách phổ biến như ngày nay ?

Thời BXPhái,người ta sống có phần romantic hơn ,tình người hơn thời nay.Khi đó cũng rất thịch hành bài hát của Pháp" "L'amour C'est Pour Rien "",  thời BXPhái,chuyện "Tình Cho Không" là có thật.Tranh đẹp ,các họa sĩ dùng để tặng cho người mến mộ là  thường.Ngay cả tranh nguyên bản của các họa sĩ khi đó còn chưa được đám nhân quần quí trọng một cách đúng mức thì nói chi đến mấy cái chuyện tranh giả. BXPhái cũng có lần nói :" Không biết sau này người ta có làm giả tranh của mình không? Mình cũng rất muốn xem nó sẽ được vẽ như thế nào ? "